शाश्वत उपजीविकेचे मार्ग

पिकाची कापणी झाल्यावर मळणीचे काम केले जाते. आदिवासी शेतकरी मुख्यत: घरच्यासाठी नागली पिकवतात, त्यामुळे कापणीनंतरची कामेही घरच्या घरी केली जातात. झोडपणी, मळणी, सफाई ही कामे वेळखाऊ आणि कष्टाची आहे. हे कष्टदायक कामे जास्त करून महिला करतात किंवा काही शेतकरी राईस मिलमधून नागलीची मळणी करत असत. 

अडचणींना उद्देशून प्राथमिक उपाययोजना

नागली पिकासाठीची मळणी यंत्रे गावात पूर्वी नव्हती. तसेच नागली पिकाला आवश्यक असलेली मळणी यंत्रे बाजारात सहजरित्या उपलब्धही नव्हती. संस्थेने लुधियाना व कोईंबतूर मधून सिंगल फेज, पोर्टेबल अशी सहा मळणी यंत्रे मागवली. ती गावात वापरणे व वेगवेगळ्या गावात नेणे शक्य झाले. यामुळे शेतकऱ्यांचे, विशेषत: महिलांचे, कष्ट कमी झाले आणि मळणीचे काम सुलभ झाले. धान्याचे नुकसान होण्याचे प्रमाण कमी झाले. मळणीनंतरचा पेंढा पशुखाद्य म्हणून वापराता आला.

स्थानिक प्रक्रिया केंद्रांची उभारणी

मळणीयंत्र शेतकऱ्यांना उपयोगी वाटले, त्यामुळे आम्ही सफाई, वर्गीकरण आदींअन्य यंत्रांचा समावेश करून गाव पातळीवर ‘धान्य प्रक्रिया केंद्रे’ उभारण्याचे ठरवले. ज्यामुळे धान्याची गुणवत्ता सुधारली व बाजारभाव अधिक मिळण्याची शक्यता वाढली. आरआरए नेटवर्क आणि वासन यांच्या पुढाकारातून सुरू झालेल्या मिलेट मेंटर या सीएसओच्या मदतीने आम्हाला गरजेची असलेली यंत्रे मिळवता आली.

स्थानिक सहभाग आणि सौरऊर्जेचा वापर

ग्रामीण, अल्पशिक्षित लोकांना तंत्रज्ञान कुशल करण्याचे काम ‘पाबळ आश्रम’ तर्फे केले जाते. या संस्थेत शिकणारे कारागीर आणि गावातील शेतकरी यांनी मिळून शेडची बांधणी केली आहे.

अन्य कोणा कॉंट्रॅक्टरची मदत न घेता त्यांनी स्वत: प्रक्रिया केंद्रांची उभारणी केली. म्हणूनच उपलब्ध निधीचा वापर संपूर्णपणे शेडच्या बांधकामासाठी झाला.

गावात खात्रीशीररित्या वीजेची उपलब्धता नसते, हे लक्षात या केंद्रांसाठी सौरऊर्जेचा पर्याय निवडला असून त्यासाठी सेल्को फाऊंडेशनने मदत केली.

त्र्यंबकेश्वर, पेठ आणि सुरगणा या तीन तालुक्यात प्रत्येकी एक या प्रमाणे तीन प्रक्रिया केंद्रे सध्या चालू आहेत. स्थानिक शेतकरी उत्पादक संस्थांमार्फत त्यांचे व्यवस्थापन केले जाते. एक स्वतंत्र उद्योग म्हणून ही केंद्रे कार्यरत आहे.

कोविड-१९ महामारीच्या दुसऱ्या लाटेचा फटका अनेक आदिवासी गावांनाही बसला. संसर्गप्रसार झाला आणि मृत्यूमुखी पडणाऱ्यांचे प्रमाणही वाढले. किती घरातील कर्त्या व्यक्ती मृत्यू पावल्या आहेत हे जाणून घेण्यासाठी केलेल्या पाहणीतून ज्यांना तातडीने मदतीची गरज आहे अशी ३५ कुटुंबे आम्हाला सापडली.

त्यांच्याशी चर्चा करून आम्ही त्यांच्या रोजगाराची सद्यस्थिती समजून घेतली आणि कोणत्या प्रकारची मदत त्यांना उपयोगी ठरेल हे जाणून घेतले. बऱ्याच कुटुंबांनी शेळीपालन व कुक्कुटपालनाला प्राधान्य दिले. तर काही कुटुंबांनी शिवणकाम, किराणा दुकार, बांगड्यांची विक्री असे बिगर-शेतीचे पर्याय निवडले.

पशुपालनाला प्राधान्य देणाऱ्यांना त्यांच्या परिचयाच्या असलेल्या स्थानिक वाणाच्या शेळ्या व कोंबड्या दिल्या. देखभाल करायला सोप्या असलेल्या आणि स्थानिक बाजारपेठेत उपलब्ध असलेल्या वाणांची निवड केली. तसेच या प्राण्यांचा निवारा, खाद्यान्न, आरोग्याची काळजी आणि लसीकरण या विषयांचे प्रशिक्षण त्यांची देखभाल करणाऱ्या स्त्रियांना देण्यात आले.

पशुपालन आणि विक्रीचे एक सायकल पूर्ण होईपर्यंत कुटुंबाच्या संपर्कात राहून आम्ही लागेल ती मदत केली. आता तीनहून अधिक सायकल पूर्ण झाली आहेत. पशुपालनाची घडी सुरळीत झाली असून कुटुंबांची आवकही वाढली आहे.