नागलीचे पुनरुज्जीवन
आदिवासींच्या आहारातील मुख्य घटक असलेली नागली हे त्यांचे एक पारंपरिक पीक आहे. हलक्या आणि वरकस जमिनीवर घेतलं जाणारं हे तृणधान्य अत्यंत पौष्टिक आहे. मात्र गेल्या काही वर्षांपासून वेगवेगळ्या कारणांमुळे नागलीच्या लागवडीचे प्रमाण कमी होत चालले आहे. परिणामी आदिवासींच्या आहारातील नागलीचे प्रमाणही कमी होत चालले आहे.
आदिवासींच्या शेतात व आहारात नागली पुर्नस्थापित करण्याच्या हेतूने प्रगती अभियानने नागलीचे उत्पादन वाढवण्यासाठीचा आनाविका (आदिवासी नागली विकास कार्यक्रम)ची सुरुवात प्रायोगिक तत्वावर सुरुवात केली. यामध्ये मुख्य मदत झाली ती आरआरएएन (रिव्हायटलायझिंग रेनफेड अॅग्रिकल्चर नेटवर्क) म्हणजे कोरडवाहू शेती सुधारण्यासाठी तयार झालेले देश पातळीवरील नेटवर्कची. आरआरएएनच्या मदतीने सुधारित शेतीपद्धती समजावून घेत २०१८ च्या खरीप हंगामात त्र्यंबकेश्वर, पेठ आणि इगतपुरी या ३ तालुक्यातील ९ गावांमध्ये १०० आदिवासी शेतकऱ्यांसोबत पायलट प्रकल्पाची सुरुवात झाली.
नागलीची उत्पादकता वाढवण्यासाठी लागवडीच्या सुधारित पद्धतींचा (पॅकेज ऑफ प्रॅक्टिसेस) अवलंब करण्यात आला. या क्षेत्रात काम करणाऱ्या तज्ज्ञ व्यक्ती आणि संस्था यांच्याशी विचारविनिमय करून आमच्या कार्यक्षेत्राला लागू होतील अशा या पद्धती आहेत. बीज प्रक्रिया, खते, कीड व रोग नियंत्रण इत्यादींसाठी विना-खर्च अथवा कमीत कमी खर्चात होणाऱ्या या पद्धतींमध्ये प्रामुख्याने परिसरात उपलब्ध गोष्टींचा वापर केला आहे.
बीजामृतसह बियांवर प्रक्रिया करणे
रोपवाटिकेशीठी जमीन तयार करणे
रोपवाटिका बेडवर बियाणे पेरणे
शेत जमीन नांगरणी आणि तयार करणे
काठी आणि दोरीच्या साहाय्याने चिन्हांकित केलेल्या ठिकाणी शेतात १५ दिवसांची रोपे लावणे
पुनर्लावणीनंतर १०-१२ दिवसांनी सायकल वीडर किंवा हाताने पहिली तण काढणी
स्थानिक स्तरावर उपलब्ध असलेल्या वनस्पतींपासून हांडी खत तयार करणे
पाण्यात मिसळलेल्या निम तेलाची फवारणी करून कीड नियंत्रण
तयार झालेले पीक
